Νότιος Καύκασος: Θουκυδίδεια Ανάγνωση μίας Τριγωνικής Δομής

Το δοκίμιο αυτό αποσκοπεί να ρίξει φως στα εξής ερωτήματα:

(α) Είναι εφικτή η προσέγγιση μεταξύ Αρμενίας και Ισραήλ;

(β) Σε ποιο βαθμό;

(γ) Ποιοι είναι οι περιορισμοί;

Περίληψη

Παρά την ύπαρξη τυπικών διπλωματικών σχέσεων, η σχέση μεταξύ Ισραήλ και Αρμενίας παραμένει δομικά ρηχή και στρατηγικά υποδεέστερη, εντός ενός τριγωνικού σχήματος, στο οποίο το Αζερμπαϊτζάν κατέχει δεσπόζουσα θέση. Η παρούσα ανάλυση προσεγγίζει το ζεύγος Αρμενία-Ισραήλ υπό θουκυδίδειο πρίσμα, ενσωματώνοντας τις κατηγορίες του Φόβου, της Τιμής και του Συμφέροντος σε ένα ρεαλιστικό σχήμα, το οποίο συμπληρώνεται—χωρίς να υποκαθίσταται—από την κονστρουκτιβιστική και νεο-ρεαλιστική προσέγγιση. Η σύμπλευση του Ισραήλ με το Αζερμπαϊτζάν δεν εξαντλείται σε συναλλακτικό πλαίσιο· λαμβάνει στρατηγική διάσταση, αφού εδράζεται σε ενεργειακές συμφωνίες, στην εγγύτητα προς το Ιράν, και σε εξοπλιστικά συμβόλαια. Η Αρμενία βιώνει αυτή τη σύμπλευση ως απειλή ασφαλείας και ως συμβολική προσβολή, ιδίως υπό το πρίσμα της μη αναγνωρίσεως της Αρμενικής γενοκτονίας του 1915 και της ήττας στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, στην οποία εμμέσως συνέβαλε το Ισραήλ με την παροχή εξοπλισμών. Η παρουσία της Τουρκία ενισχύει τις αντιλήψεις περικυκλώσεως που κατατρύχουν την Αρμενία και περιορίζει έμμεσα τα περιθώρια κινήσεων του Ισραήλ λόγω των συζεύξεων Άγκυρας–Μπακού και Ιερουσαλήμ-Μπακού. Οποιαδήποτε ουσιαστική προσέγγιση προϋποθέτει μεταβολή της τριγωνικής ισορροπίας· ελλείψει αυτής, η σχέση παραμένει επιφυλακτική, διαμερισματοποιημένη, και στρατηγικά περιθωριακή.

Νότιος Καύκασος: η σύνθετη γεωγραφία της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν, και η διαμάχη για το Ορεινό Καραμπάχ

Δομική Αφετηρία: Το Τρίγωνο έναντι του Δίπολου

Η σχέση μεταξύ Ισραήλ και Αρμενίας δεν συγκροτεί αυτόνομο διπολικό σύστημα. Η παρουσία του Αζερμπαϊτζάν επιβάλλει μία τριγωνική γεωμετρία που υπερβαίνει κάθε άμεση συγγένεια ή ιστορική συνάφεια. Το Ισραήλ αντλεί απτά στρατηγικά οφέλη από το Αζερμπαϊτζάν—ενεργειακή τροφοδοσία, εγγύτητα προς το Ιράν και άντληση πληροφοριών, καθώς και έδαφος για διάθεση των αμυντικών συστημάτων του. Η Αρμενία, μια μικρή, περίκλειστη χώρα υπό Σοβιετική και αργότερα Ρωσσική επιρροή, δεν μπορεί να αποτελέσει συγκρίσιμο μέγεθος. Το αποτέλεσμα δεν είναι εχθρότητα εκ μέρους του Ισραήλ, αλλά δομική περιθωριοποίηση, μία ασυμμετρία σημασίας που αποκλείει την ανάπτυξη σχέσεων σε βάθος.

Ο τουρκικός παράγων ενισχύει τη δομή αυτή. Η σύμπλευση μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν—θεμελιωμένη σε εθνοτική συγγένεια, στρατιωτική συνεργασία και συγκλίνουσες περιφερειακές επιδιώξεις—σχηματίζει άξονα τουρκογενών κρατών, τον οποίο η Αρμενία αντιλαμβάνεται ως ενιαία στρατηγική πίεση και περικύκλωση. Ωστόσο, η σύμπλευση Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν δεν είναι πλήρης. Επιτρέπει βαθμό λειτουργικής διαφοροποιήσεως, όπου τα συμφέροντα του Μπακού δεν ταυτίζονται πλήρως με εκείνα της Άγκυρας. Η στρατηγική σχέση του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ διατηρείται ακόμη και σε περιόδους εντάσεως μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας, γεγονός που υποδηλώνει αυτονόμηση του Μπακού σε ζητήματα ασφαλείας και μεγάλου συμφέροντος. Ομοίως, η πολιτική του Αζερμπαϊτζάν όσον αφορά την αναγνώριση του κατεχομένου βορείου τμήματος της Κυπριακής Δημοκρατίας ως ανεξαρτήτου κράτους δεν δείχνει πλήρη υποταγή στις προτιμήσεις της Άγκυρας, γεγονός που αντανακλά μια προσεκτική στάση απέναντι στις εμπλοκές που υπερβαίνουν τις άμεσες εθνικές του προτεραιότητες. Το Ισραήλ προφανώς δεν συντάσσεται με τον τουρκογενή άξονα, αλλά περιορίζει τη σχέση του με το Αζερμπαϊτζάν· κατά την αρμενική αντίληψη όμως, η λειτουργική εγγύτης προς αυτό ενισχύει την αίσθηση περικυκλώσεως.

Ρεαλιστική Ανάγνωση υπό Θουκυδίδειο Πρίσμα

Η κλασσική ρεαλιστική γεωπολιτική προσέγγιση ερμηνεύει τη συμπεριφορά του Ισραήλ ως ορθολογική στάθμιση οφελών και κινδύνων. Η ερμηνεία αυτή καθίσταται πληρέστερη όταν αναχθεί στην Τριάδα του Θουκυδίδη.

Το Συμφέρον αναδεικνύεται ως ο πλέον εμφανής παράγων. Το Αζερμπαϊτζάν καλύπτει σημαντικό μέρος των ενεργειακών αναγκών του Ισραήλ και, παρ΄ ότι δεν συνορεύει με αυτό, παρέχει στρατηγικό βάθος λόγω εγγύτητος προς το Ιράν, το οποίο συνιστά τη βασική απειλή ασφαλείας για το Ισραήλ. Η συνεργασία στον τομέα των εξοπλισμών ενισχύει αμφίπλευρα την επιχειρησιακή ικανότητα και την γεωπολιτική εμβέλεια.

Ο Φόβος λειτουργεί σε βαθύτερο επίπεδο. Το Ισραήλ επιδιώκει τη μείωση της τρωτότητας μέσω παρουσίας στην βόρεια περίμετρο του Ιράν. Εντός αυτού του πλαισίου, το Αζερμπαϊτζάν λειτουργεί ως ανάχωμα, ως πεδίο συλλογής πληροφοριών και ως δυνητικός μοχλός πιέσεως. Η αποξένωσή του από το Μπακού δεν θα συνεπαγόταν απλώς απώλεια οφελών, αλλά και συρρίκνωση στρατηγικού χώρου σε ένα περιβάλλον όπου η αίσθηση περικυκλώσεως παραμένει ενεργή. Λόγω της μικρής του εκτάσεως, το Ισραήλ έχει την ανάγκη γειτονικών χωρών όπως η Ελλάς, η Κύπρος και το Αζερμπαϊτζάν για να “αναπνέει” στρατηγικά.

Η Τιμή, αν και λιγότερο εμφανής, παραμένει παρούσα. Η αυτοαντίληψη του Ισραήλ ως ανθεκτικού μικρού κράτους εντός εχθρικού περιβάλλοντος ευνοεί συμμαχίες που ενισχύουν την αποτρεπτική αξιοπιστία και την πολιτική αυτενέργεια. Αντιστρόφως, η επιμονή της Αρμενίας στην αναγνώριση της γενοκτονίας του 1915 εκφράζει διαφορετική διάσταση της Τιμής, συνδεδεμένη με την ηθική επικύρωση και τη δικαίωση της ιστορικής εμπειρίας. Η σύγκρουση δεν αντιπαραθέτει ηθική και ρεαλισμό, αλλά διαφορετικές εκφράσεις της Τιμής. Αξιοσημείωτο είναι ότι για την Αρμενία η γενοκτονία, και για το Ισραήλ το ολοκαύτωμα συνιστούν ταυτοτικά στοιχεία της σύγχρονης υπάρξεώς των. Η Αρμενία επιθυμεί την αναγνώριση της γενοκτονίας της ως πράξη ιστορικής δικαιώσεως· το Ισραήλ δεν επιθυμεί την αναγνώριση αυτή, φοβούμενο μήπως αποτελέσει πρόκριμα για τυχόν αναγνώριση γενοκτονίας κατά των Αράβων της Παλαιστίνης εκ μέρους του, από, άλλους. Το ζήτημα αυτό αποτελεί και σημείο εσωτερικής τριβής με υπερεθνικιστικά στοιχεία.

Εντός αυτής της λογικής, η θουκυδίδεια αρχή καθίσταται σαφής: η επιδίωξη ασφαλείας και πλεονεκτήματος εντός του αναρχικού διαθνούς περιβάλλοντος οδηγεί το Ισραήλ στην προτίμηση σχέσεων που μεγιστοποιούν το Συμφέρον και περιορίζουν τον Φόβο, ακόμη και εις βάρος μιας συμβολικής σύγκλισης για παρεμφερή εθνικά πάθη.

Ο Τουρκικός Παράγων ως Πολλαπλασιαστής Αντιλήψεων

Ο ρόλος της Τουρκίας είναι καταλυτικός, χωρίς να καθίσταται καθοριστικός. Η στρατηγική σύμπλευση μεταξύ Άγκυρας και Μπακού, ιδίως κατά τις συγκρούσεις στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, εδραιώνει ένα άξονα τον οποίο η Αρμενία εκλαμβάνει ως υπαρξιακά απειλητικό. Η ιστορική μνήμη της οθωμανικής περιόδου δεν παραμένει παρελθοντική· επανενεργοποιείται μέσω της σύγχρονης πρακτικής, συγκροτώντας μία συνεχή αντίληψη απειλής.

Η σχέση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας χαρακτηρίζεται από διακυμάνσεις μεταξύ συνεργασίας και εντάσεως, οι οποίες στο παρόν έχουν λάβει διαστάσεις εχθρότητος. Παρά ταύτα, η διατήρηση των δεσμών μεταξύ Ισραήλ και Αζερμπαϊτζάν εντάσσει το Ισραήλ, κατά την αρμενική αντίληψη, σε ένα ευρύτερο πλέγμα που συνδέεται με την τουρκική επιρροή. Δεν υφίσταται αναγκαστικά συντονισμός· πρόκειται όμως για ριζωμένη αντίληψη που έχει αυτοτελή στρατηγική σημασία. Υπό θουκυδίδειο πρίσμα, η αντίληψη λειτουργεί ως γεννήτρια Φόβου, ανεξαρτήτως προθέσεων.

Η κονστρουκτιβιστική οπτική: Η Μνήμη ως Πηγή Τριβής

Η υλική ασυμμετρία δεν επαρκεί για την ερμηνεία της έντασης. Το ζήτημα της Αρμενικής γενοκτονίας εισάγει συμβολικό φορτίο που αναβαθμίζει μία επιμέρους διαφορά σε κεντρικό σημείο τριβής. Η εθνική ταυτότητα της Αρμενίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τα γεγονότα του 1915, ενώ η ιστορική αυτοσυνείδηση του Ισραήλ θεμελιώνεται στην εμπειρία του Ολοκαυτώματος. Η απουσία επίσημης αναγνωρίσεως εκλαμβάνεται ως άρνηση και όχι ως διπλωματική επιφύλαξη.

Ανακύπτει έτσι ένα παράδοξο: δύο λαοί, των οποίων η ταυτότης συγκροτείται γύρω από παρόμοιες τραυματικές εμπειρίες δεν συγκλίνουν· αντιθέτως, αποκλίνουν μέσω αμοιβαίας παρερμηνείας. Η Αρμενία εκλαμβάνει τη στάση του Ισραήλ ως ηθική ασυνέπεια, ενώ το Ισραήλ αντιμετωπίζει την αρμενική επιμονή ως στρατηγικά φορτική. Η δυσαρμονία αυτή εδραιώνει την απόσταση.

Νεο-ρεαλιστική οπτική: Εσωτερικοί Παράγοντες και Αδράνεια

Οι συστημικές πιέσεις δεν μεταφράζονται αυτομάτως σε πολιτική πράξη. Εντός του Ισραήλ, η συζήτηση περί αναγνωρίσεως της Αρμενικής γενοκτονίας διαπλέκεται με ευαισθησίες της διασποράς, θεσμικούς περιορισμούς και ανησυχίες περί δημιουργίας προηγουμένου. Εντός της Αρμενίας, η πολιτική ηγεσία οφείλει να λάβει υπόψη ένα κοινωνικό σώμα που αντιστέκεται σε οποιαδήποτε προσέγγιση που θα μπορούσε να εκληφθεί ως υποχώρηση από το αίτημα δικαιώσεως.

Οι εσωτερικοί αυτοί παράγοντες επιβραδύνουν την προσαρμογή. Ακόμη και όταν υφίστανται περιθώρια συνεργασίας σε τομείς όπως η τεχνολογία, η γεωργία ή η ιατρική, οι πολιτικοί περιορισμοί παραμένουν ενεργοί. Η εξέλιξη της σχέσεως των δύο χωρών είναι βαθμιαία, αλλά ελλείπει το στοιχείο της αποφασιστικής μεταβολής.

Συμπερασματική Σύνθεση

Η σχέση μεταξύ Ισραήλ και Αρμενίας συνιστά χαρακτηριστική περίπτωση περιορισμένης αλληλεπιδράσεως εντός τριγωνικής δομής, όπου το Αζερμπαϊτζάν κατέχει κεντρική θέση, ενώ η Τουρκία ενισχύει την περιβάλλουσα πίεση. Η θουκυδίδεια προσέγγιση καθιστά σαφές ότι το Συμφέρον και ο Φόβος καθορίζουν πρωτίστως τη συμπεριφορά του Ισραήλ, ενώ οι διαφορετικές εκδοχές της Τιμής στους δύο λαούς δυσχεραίνουν τη σύγκλιση.

Εφ΄ όσον η ανακατανομή της στρατηγικής αξίας εντός του τριγώνου δεν μεταβληθεί, η σχέση Αρμενίας και Ισραήλ θα παραμένει περιορισμένη σε προσεκτικές, μορφές συνεργασίας κατά τομείς. Η εγγύτης στο συμβολικό, ταυτοτικό επίπεδο θα συνεχίσει να παράγει προσδοκίες, τις οποίες η δομή των υπολοίπων σχέσεων και αναγκών δεν επιτρέπει να ικανοποιηθούν.

Massive executions of Armenians in the Constantinople in 1915 _Obtained from https://genocide-museum.am/eng/genmusium.php

Einsatzgruppen member preparing to shoot a Ukrainian Jew at the edge of a mass grave. Library of Congress/United States Holocaust Memorial Museum, www.ushmm.org

Ethnic cleansing in the newly formed Turkish state was not limited against the Armenians; it extended to other indigenous peoples, including Greeks _Extensive photographic documentation in https://genocide-museum.am/eng/photos_of_armeniangenocide.php

_Under the rule of Stalin, Greeks, among other nationalities, not immediately executed, were sent to forced labor camps. Public Domain, obtained through https://greekreporter.com/2025/12/15/ethnic-cleansing-greeks-stalin-soviet-union/_

Βιβλιογραφικές αναφορές

Aharon, EB. (2015). A Unique Denial: Israel's Foreign Policy and the Armenian Genocide. Br J MEast Studis. Full article

Avdaliani, E. (2025). Israel’s War on Iran and its Impact on the South Caucasus. Caucasus Watch. Full article

Baskan, B. (2026). Armenia and Israel: An Unexpected Post. Full article

Debre, I. (2023). Israeli weapons quietly helped Azerbaijan retake Nagorno-Karabakh — sources, data. The Times of Israel. Full article

Hooper, VJ. (2024). Armenia and Israel’s Fraught Relationship: A Complex Tapestry. The Times of Israel. Full article

Malhotra, D. (2025). From distance to dialogue: Rethinking Israel-Armenia ties - opinion. The Jerusalem Post. Full article

Papastavrou A-T (2026). Thucydidean Geopolitics for the educated layperson. pp 414-425. Ἡδυέπεια (Editors). Link