Το δοκίμιο αυτό διερευνά το εξής ερώτημα: Υπό ποίες συνθήκες θα μπορούσε ρεαλιστικά ο Λίβανος να επανακτήσει τον έλεγχο της επικρατείας του, και ποία μορφή εξωτερικής εμπλοκής ενδέχεται να καταστεί αναπόφευκτη;
Ο Λίβανος ενσαρκώνει μια δομική αντίφαση: ένα τυπικώς κυρίαρχο κράτος το οποίο δεν ελέγχει την άσκηση της βίας εντός της επικρατείας του. Η παρουσία της Χεζμπολλάχ ως στρατιωτικώς αυτόνομου, εξωτερικώς υποστηριζόμενου δρώντος καθιστά την αποκατάσταση πλήρους κυριαρχίας απίθανη μέσω αποκλειστικώς εσωτερικών μέσων. Παρά το γεγονός ότι τμήματα της λιβανικής κοινωνίας αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο το κόστος αυτής της καταστάσεως, το κράτος στερείται τόσο της επιχειρησιακής ικανότητος όσο και της αναγκαίας συνοχής για αποφασιστική δράση. Η αλληλεπίδραση των Φόβου, Τιμής και Συμφέροντος—όπως διαμορφώνεται από εσωτερικούς και εξωτερικούς δρώντες—δεν σταθεροποιεί το σύστημα, αλλά επιταχύνει την πορεία του προς μια μορφή εκβάσεως. Το παρόν κείμενο υποστηρίζει ότι η προσδοκία εσωτερικής επιλύσεως είναι σε μεγάλο βαθμό ψευδαισθητική και ότι ο στρατηγικός ορίζοντας συρρικνώνεται προς κατευθύνσεις που περιλαμβάνουν είτε βαθύτερη αποδιάρθρωση είτε εξωτερική επέμβαση. Καμία εκ των δύο δεν είναι σταθερή· η διατήρηση της παρούσης καταστάσεως είναι ακόμη λιγότερο.
Το δοκίμιο αυτό είναι συμπληρωματικό του δοκιμίου: “Λιβανικό Μέτωπο: Τα Όρια της Στρατιωτικής Ισχύος” .
Ο Λίβανος δεν είναι απλώς ένα αδύναμο κράτος—είναι ένα κράτος δομικώς ανεσταλμένο. Η ομολογιακή του δημοκρατία (υποσημείωση) κατανέμει την ισχύ με σκοπό την αποτροπή κυριαρχίας μίας κοινότητος επί των άλλων, πλην όμως, υπό συνθήκες πιέσεως, η ισορροπία μετατρέπεται σε αδυναμία αποφάσεως.
Εντός αυτού του πλαισίου, η Χεζμπολλάχ δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά λογική απόρροια. Συγκεντρώνει Συμφέρον μέσω οργανωτικής συνοχής και εξωτερικής στηρίξεως, Τιμή μέσω της αφηγήσεως της «αντιστάσεως» και της προβολής της ως προστάτιδος ευάλωτων κοινωνικών στρωμάτων, και αξιοποιεί τον Φόβο ιστορικής περιθωριοποιήσεως εντός της σιιτικής κοινότητος. Αντιστρόφως, οι Λιβανικές Ένοπλες Δυνάμεις φέρουν μεν συμβολική Τιμή, στερούνται όμως της συγκεντρωμένης ισχύος και του συνεκτικού Συμφέροντος που απαιτείται για αποφασιστική δράση.
Το αποτέλεσμα είναι μια σταθερή ασυμμετρία. Ένας δρων δύναται να ενεργεί διότι διαθέτει συγκεντρωμένη ισχύ και εσωτερική συνοχή· οι λοιποί υποχρεούνται να υπολογίζουν το κόστος της ενεργείας, διότι διατρέχουν τον κίνδυνο διαλύσεως. Στην πράξη, η πρωτοβουλία δεν ανήκει στον τυπικώς κυρίαρχο φορέα, αλλά σε εκείνον που δύναται να απορροφήσει το κόστος της κλιμακώσεως.
Η απαίτηση να αφοπλίσει το λιβανικό κράτος τη Χεζμπολλάχ είναι κανονιστικώς ορθή και στρατηγικώς κενή.
Αγνοεί την εσωτερική κατανομή του Φόβου. Για το κράτος, ο πρωτεύων Φόβος δεν είναι εξωτερικός, αλλά εσωτερικός: ο κίνδυνος διαρρήξεως του ίδιου του πολιτειακού ιστού. Οποιαδήποτε απόπειρα εξαναγκαστικού αφοπλισμού ενέχει σοβαρή πιθανότητα να πυροδοτήσει ακριβώς την κατάρρευση που επιχειρεί να αποτρέψει. Η Χεζμπολλάχ, αντιθέτως, λειτουργεί υπό διαφορετικό υπολογισμό: ο δικός της Φόβος είναι εξωτερικός και υπαρξιακός, γεγονός που ενισχύει τη συνοχή της.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η Τιμή δεν ενοποιεί—διχάζει. Κάθε πλευρά θεμελιώνει τη νομιμοποίησή της σε διαφορετική βάση, την οποία η άλλη αδυνατεί να ακυρώσει. Ταυτοχρόνως, το Συμφέρον δεν κατανέμεται ισομερώς, αλλά συγκεντρώνεται στον δρώντα που δύναται να μετατρέψει την οργάνωση σε ισχύ. Το κράτος παγιδεύεται σε δομικό αδιέξοδο: δεν μπορεί να επιβάλει ενότητα διότι δεν διαθέτει υπεροχή ισχύος, αλλά ούτε και να απέχει επ’ αόριστον χωρίς να επιταχύνει τη φθορά του.
Κατά συνέπεια:
η κυριαρχία δεν δύναται να αποκατασταθεί εσωτερικώς χωρίς τον κίνδυνο διαλύσεως του ίδιου του κράτους.
Το status quo διατηρείται, αλλά δεν σταθεροποιείται.
Κάθε κύκλος συγκρούσεως ενισχύει τον Φόβο εξωτερικής απειλής αφ’ ενός και τον Φόβο εσωτερικής καταρρεύσεως αφ’ ετέρου. Οι φόβοι αυτοί δεν αλληλοαναιρούνται—σωρεύονται. Η Τιμή, επικαλούμενη είτε την αντίσταση είτε την κυριαρχία, αποσυνδέεται προοδευτικώς από την πραγματική ισχύ. Το Συμφέρον μετατοπίζεται από τη μακροπρόθεσμη συγκρότηση στη βραχυπρόθεσμη επιβίωση.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ισορροπία, αλλά σταδιακή υποβάθμιση.
Σε κάποιο σημείο, το σύστημα θα οδηγηθεί σε εκτόνωση—όχι διότι οι δρώντες θα το επιλέξουν, αλλά διότι δεν θα είναι πλέον σε θέση να συντηρούν τις αντιφάσεις του.
Όταν οι εσωτερικές οδοί αποκλείονται, η εξωτερική εμπλοκή παύει να αποτελεί επιλογή και καθίσταται συνέπεια.
Οι εξωτερικοί δρώντες καθοδηγούνται από τη δική τους διάταξη Φόβου, Τιμής και Συμφέροντος. Για το Ισραήλ, η διαρκής παρουσία ενός αυτόνομου ενόπλου δρώντος επί των συνόρων του συντηρεί επίπεδο Φόβου ασύμβατο με μακροπρόθεσμη ανοχή. Για το Ιράν, η Χεζμπολλάχ αποτελεί συγχρόνως έκφραση Συμφέροντος και Τιμής, με σαφή ιδεολογική διάσταση. Για τους λοιπούς, η στάθμιση εξαρτάται από τον βαθμό εκθέσεως στην αστάθεια.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η μη επέμβαση δεν είναι ουδέτερη στάση. Συνιστά επιλογή υπέρ του πλέον συνεκτικού και λιγότερο περιοριζόμενου δρώντος.
Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι αν η εξωτερική εμπλοκή είναι επιθυμητή, αλλά αν υφίσταται πλέον άλλη αποδεκτή οδός.
Ο Λίβανος λειτουργεί ως κόμβος υψηλής πιέσεως εντός ενός ευρύτερου συστήματος.
Η επαναφορά κρατικής κυριαρχίας θα μείωνε έναν βασικό άξονα αστάθειας και θα αναδιαμόρφωνε την κατανομή του Συμφέροντος στον Λεβάντε. Η συνέχιση της αποσυνθέσεως, αντιθέτως, ενισχύει τη διείσδυση εξωτερικών δυνάμεων και παγιώνει δυναμικές συγκρούσεως. Η παρατεταμένη πίεση επί του Ισραήλ—ιδίως σε συνθήκες πολλαπλών μετώπων—εισάγει έναν σωρευτικό περιορισμό. Δεν πρόκειται περί καταρρεύσεως, αλλά περί περιορισμού επιχειρησιακού εύρους: ένα κράτος που δρα ταυτοχρόνως σε πολλαπλά θέατρα υποχρεούται να ιεραρχεί, και κάθε ιεράρχηση αφήνει περιθώριο αλλού.
Η μεταβολή αυτή δεν παραμένει εντός του λιβανικού θεάτρου. Έστω και μικρή μετατόπιση στην ελευθερία ενεργείας του Ισραήλ επηρεάζει την ισορροπία έναντι της Τουρκίας, διευρύνοντας δυνητικώς τον χώρο ελιγμών της Άγκυρας. Το γεγονός αυτό επιβαρύνει το στρατηγικό περιβάλλον της Ελλάδος και της Κύπρου, των οποίων η θέση συνδέεται άμεσα με τη σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου, καθώς και τη θέση των κουρδικών δρώντων, οι οποίοι εξαρτώνται ιδιαιτέρως από τις ευρύτερες ισορροπίες ισχύος.
Το σύστημα δεν πρόκειται να παραμείνει μετέωρο. Η αλληλεπίδραση Φόβου, Τιμής και Συμφέροντος ωθεί προς κίνηση—είτε προς συγκρότηση είτε προς βαθύτερη ενσωμάτωση σε εξωτερικά στρατηγικά πλέγματα.
Πέραν της αμιγώς στρατιωτικής διαστάσεως, το λιβανικό ζήτημα τέμνει ευρύτερους στρατηγικοοικονομικούς σχεδιασμούς, όπως ο διάδρομος India–Middle East–Europe (IMEC), ο οποίος αποτυπώνει συγκλίνουσες επιδιώξεις Συμφέροντος των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ινδίας και περιφερειακών εταίρων.
Η διαρκής αστάθεια στον Λίβανο δεν απαιτεί άμεση παρεμπόδιση τέτοιων σχεδίων για να τα υπονομεύσει. Οι στρατηγικοί διάδρομοι προϋποθέτουν όχι απουσία συγκρούσεως, αλλά επαρκή προβλεψιμότητα. Η λιβανική αστάθεια διαβρώνει την εμπιστοσύνη στο ευρύτερο σύστημα μέσω του οποίου τα σχέδια αυτά οφείλουν να διέλθουν.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η επίδραση εκτείνεται πέραν της ασφαλείας και αγγίζει την αρχιτεκτονική της μελλοντικής συνδεσιμότητος, προς όφελος εναλλακτικών γεωπολιτικών διατάξεων.
Ο Λίβανος δεν είναι αποτυχημένο κράτος. Είναι ένα κράτος δεσμευόμενο από περιορισμούς εσωτερικής φύσεως, το οποίο προσεγγίζει τα όριά του.
Η κεντρική ψευδαίσθηση είναι ότι ο χρόνος θα γεφυρώσει την αντίφαση μεταξύ τυπικής κυριαρχίας και κατακερματισμένης ισχύος. Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. Ο χρόνος ενισχύει τον Φόβο, στρεβλώνει την Τιμή και διασπά το Συμφέρον. Το σύστημα κινείται προς εκτόνωση—είτε μέσω εσωτερικής ρήξεως είτε μέσω εξωτερικής επεμβάσεως.
Στο σημείο αυτό, οι επιλογές δεν θα αφορούν το επιθυμητό, αλλά το δυνατόν γενέσθαι.
Η στρατηγική διαύγεια προϋποθέτει την αποδοχή της βασικής λογικής, βάσει της οποίας:
Ο Φόβος αποτρέπει την εσωτερική επιβολή, Η Τιμή συντηρεί ανταγωνιστικές νομιμοποιήσεις, Το Συμφέρον ευνοεί τον πλέον οργανωμένο και ισχυρό δρώντα— και από κοινού αυτά καθιστούν τη σημερινή ισορροπία μη βιώσιμη.
Το λιβανικό ζήτημα δεν αφορά πλέον το εάν θα υπάρξει εκτόνωση, αλλά το υπό ποιους όρους—και με ποιο κόστος.
Ομολογιακή δημοκρατία (confessional democracy) είναι ένα ιδιότυπο δημοκρατικό πολίτευμα με εκλογές, βουλή, πρόεδρο της δημοκρατίας κ.λπ. δημοκρατικούς θεσμούς, στους οποίους αντιπροσωπεύονται με συνταγματική ποσόστωση οι επικρατούσες θρησκευτικές ομολογίες. Ο Λίβανος είναι η μόνη ομολογιακή δημοκρατία στον Κόσμο. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι χριστιανός μαρωνίτης (καθολικός), ο Πρωθυπουργός είναι σουνίτης μουσουλμάνος, και ο Πρόεδρος της Βουλής σιίτης μουσουλμάνος. Η διάριση αυτή είναι συνταγματικώς κατοχυρωμένη και εκτείνεται σε όλη την διοικητική πυραμίδα του κράτους. Αντανακλά την ανάγκη των θρησκευτικών κοινοτήτων για κατοχύρωση της μη επιβολής κάποιας από αυτές στις υπόλοιπες, αλλά αναστέλλει την ευελιξία του κράτους κατά τη λήψη αποφάσεων, ιδίως αν αυτές είναι σημαντικές,