Το δοκίμιο αυτό απαντά στις εξής ερωτήσεις: Πώς λειτουργούν πολιτικοί μύθοι, όπως το Κόκκινο Μήλο και ο βάτραχος στην κατσαρόλα, ως οδηγοί στρατηγικής συμπεριφοράς; Πώς εφαρμόζονται αυτά στο Ελληνο-Τουρκικό πλαίσιο αντιπαλότητος;
Στο δοκίμιο αυτό εξετάζεται ο ρόλος των πολιτικών μύθων ως στοιχείων στρατηγικής κουλτούρας και ψυχολογίας στη διεθνή πολιτική. Οι μύθοι δεν προσεγγίζονται ως ιστορικές αφηγήσεις, αλλά ως γνωσιακά σχήματα που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται την απειλή, την ισχύ και τα όρια της δράσης τους.
Με αφετηρία τον οθωμανικό–τουρκικό μύθο του κόκκινου μήλου και συμπληρωματικά τον μύθο του βατράχου στην κατσαρόλα, αναλύεται η λογική της σταδιακής πίεσης και της υπο-ουδικής όχλησης ως μεθόδου αναθεώρησης ισορροπιών χωρίς πρόκληση άμεσης σύγκρουσης. Υπό θουκυδίδειο πρίσμα, εξετάζεται η αλληλεπίδραση Φόβου, Συμφέροντος και Τιμής, τόσο από την πλευρά του δρώντος που ασκεί πίεση όσο και από την πλευρά του αμυνόμενου που αποφεύγει την κλιμάκωση.
Η ανάλυση εφαρμόζεται στο ελληνοτουρκικό πλαίσιο, όπου η σταδιακή προσβολή της Τιμής εξισορροπείται προσωρινά από τον Φόβο της σύγκρουσης και τον κατακερματισμό του Συμφέροντος, με αποτέλεσμα την αναβολή της αντίδρασης. Μέσω συγκριτικής αναφοράς στην κινεζική στρατηγική χαμηλής έντασης, υποστηρίζεται ότι η σταθερότητα που παράγεται από τέτοιες πρακτικές είναι συχνά απατηλή και δυνητικά αποσταθεροποιητική.
Η χρήση πολιτικών μύθων στην ανάλυση της διεθνούς πολιτικής συχνά αντιμετωπίζεται με καχυποψία, ως αυθαίρετη ή μη επιστημονική προσέγγιση. Στην πραγματικότητα, οι πολιτικοί μύθοι αποτελούν δομικά στοιχεία της στρατηγικής κουλτούρας των κρατών. Δεν λειτουργούν ως ιστορικές αφηγήσεις με την αυστηρή έννοια, αλλά ως γνωσιακά σχήματα που οργανώνουν τη συλλογική αντίληψη της απειλής, της ισχύος και της ενδεδειγμένης στρατηγικής συμπεριφοράς. Ο ρόλος τους δεν είναι να περιγράψουν το παρελθόν, αλλά να νομιμοποιήσουν το παρόν και να καθοδηγήσουν το μέλλον.
Στο οθωμανικό–τουρκικό πλαίσιο, το αφήγημα του Κόκκινου Μήλου αποτελεί έναν τέτοιο πολιτικό μύθο. Σύμφωνα με τη γνωστή παραβολή, ο Μεχμέτ Β΄ (δεύτερο ήμισυ του 15ου αιώνος), έθεσε στους στρατιωτικούς του συμβούλους ένα αίνιγμα με διδακτικό σκοπό: να πιάσουν ένα κόκκινο μήλο τοποθετημένο στο κέντρο ενός χαλιού χωρίς να πατήσουν επάνω του. Όταν εκείνοι απέτυχαν, ο ίδιος γονάτισε και άρχισε να τυλίγει αργά το χαλί από την άκρη, μέχρις ότου έφθασε στο μήλο. Το δίδαγμα ήταν σαφές: η κατάκτηση δεν είναι ανάγκη να γίνει με βιασύνη και μετωπική σύγκρουση, αλλά με σταδιακή συρρίκνωση του χώρου του αντιπάλου, ώστε να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος λάθους. Η διήγηση δεν φαίνεται ιστορικά τεκμηριωμένη, παρά ταύτα έχει την αξία της. Το Κόκκινο Μήλο δεν λειτουργεί ως συγκεκριμένος γεωγραφικός στόχος, π. χ. μια πόλη, μια περιοχή, αλλά ως το σύμβολο ενός στόχου προς κατάκτησιν. Το χαλί, αντιστοίχως, συμβολίζει τη μέθοδο: υπομονή, σωρευτική πίεση και αποφυγή πρόωρης κλιμάκωσης, εφ΄ όσον δεν είναι απαραίτητη η ευθεία σύγκρουση. Στη σύγχρονη Τουρκία, φαίνεται ότι ο μύθος αυτός επηρεάζει τους στρατηγικούς σχεδιασμούς, ίσως και την εικόνα που έχουν οι Τούρκοι στρατηγισταί για τον χαρακτήρα τους: προτιμούν την άσκηση ισχύος με μη θεαματικό τρόπο, με ήπια μέσα, έως ότου η αντίσταση του αντιπάλου να καταστεί ανώφελη ή αδύνατη. Η λογική αυτή βρίσκει σαφή εφαρμογή στο ελληνοτουρκικό πεδίο. Από την οπτική της Άγκυρας, η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως αντίπαλος προς άμεση σύγκρουση ή κατάκτηση, αλλά ως χώρος σταδιακής αναθεώρησης ισορροπιών. Οι κινήσεις χαμηλής ή μέσης έντασης, οι αμφισβητήσεις, τα διαδοχικά τετελεσμένα μικρής κλίμακας και η συνεχής πίεση στο νομικό, διπλωματικό και επιχειρησιακό επίπεδο συνιστούν διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας λογικής: το χαλί τυλίγεται λίγο λίγο, χωρίς να προκαλείται εκείνη η αντίδραση που θα ανέτρεπε τον συνολικό σχεδιασμό.
Υπό θουκυδίδειο πρίσμα, η τουρκική συμπεριφορά οργανώνεται πρωτίστως γύρω από τον Φόβο της περικύκλωσης και του αποκλεισμού. Το κρίσιμο όμως στοιχείο δεν είναι μόνο η διαχείριση αυτού του Φόβου από την ίδια την Τουρκία, αλλά ο τρόπος με τον οποίο επιδιώκεται να μην παραχθεί αντίστοιχος Φόβος στην ελληνική πλευρά. Η πίεση ασκείται έτσι ώστε, ακόμη και όταν γίνεται αντιληπτή ως επιθετική, να μην εκλαμβάνεται ως υπαρξιακή απειλή, αλλά ως διαχειρίσιμη ενόχληση. Πρόκειται για συνειδητή στρατηγική υπο-ουδικής όχλησης (subliminal annoyance), σχεδιασμένης να κρατά την ελληνική αντίληψη κινδύνου κάτω από το επίπεδο ενεργοποίησης της αποτροπής.
Στο επίπεδο του Συμφέροντος, η ασυμμετρία είναι καθοριστική. Από τουρκικής πλευράς, το Συμφέρον συνίσταται στη σταδιακή επέκταση επιρροής με ελεγχόμενο κόστος και χωρίς πρόκληση αποφασιστικής αντίδρασης. Από ελληνικής πλευράς, κάθε μεμονωμένη ενέργεια αξιολογείται ως ανεπαρκώς κρίσιμη, και επομένως να μη δικαιολογεί ανάληψη στρατιωτικού κινδύνου. Το επιχείρημα που επανέρχεται σχεδόν μηχανικά—«δηλαδή τι θέλετε, να πάμε σε πόλεμο για μια βραχονησίδα;»—συμπυκνώνει ακριβώς αυτή τη λογική. Το Συμφέρον της μη αντίδρασης υπερισχύει, σε κάθε επιμέρους στιγμή, του Συμφέροντος της αποτροπής.
Εδώ αναδεικνύεται το κεντρικό ζήτημα της Τιμής. Η ελληνική Τιμή δεν παραμένει αλώβητη από τις σταδιακές επεκτατικές κινήσεις. Κάθε αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων, κάθε μετατόπιση του πλαισίου «του τι θεωρείται φυσιολογικό», συνιστά προσβολή της Τιμής. Το πρόβλημα δεν είναι η απουσία προσβολής, αλλά ο ρυθμός με τον οποίον προσβάλλεται. Η σταδιακή φύση των κινήσεων επιτρέπει στον Φόβο της σύγκρουσης να εξουδετερώνει, κάθε φορά, την ανάγκη άμεσης αποκατάστασης της Τιμής. Η Τιμή πληγώνεται, αλλά όχι τόσο απότομα ώστε να υπερισχύσει του Φόβου. Έτσι, η αποκατάστασή της δεν ματαιώνεται· αναβάλλεται.
Το φαινόμενο αυτό μπορεί να φωτιστεί από έναν δεύτερο πολιτικό μύθο: εκείνον του βατράχου στην κατσαρόλα. Όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει αργά, ο βάτραχος δεν αντιδρά· προσαρμόζεται, μέχρι τη στιγμή που η κατάσταση καθίσταται μη αναστρέψιμη. Στο ελληνοτουρκικό πλαίσιο, η Τιμή διαβιβρώσκεται με ανάλογο τρόπο. Κάθε μεμονωμένο επεισόδιο θεωρείται διαχειρίσιμο, κάθε απώλεια περιορισμένη, κάθε υποχώρηση προσωρινή. Όμως το άθροισμα των μικρών, «μη κρίσιμων» υποχωρήσεων μεταβάλλει σταδιακά τη συνολική ισορροπία και, τελικά, το ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο ορίζεται τι συνιστά προσβολή άξια αντίδρασης.
Ακριβώς εδώ συναντώνται οι δύο πολιτικοί μύθοι. Το Κόκκινο Μήλο περιγράφει τη μέθοδο της σταδιακής συμπίεσης του αντιπάλου· ο βάτραχος στην κατσαρόλα περιγράφει την ψυχολογία εκείνου που προσαρμόζεται στη σταδιακή επιδείνωση της καταστάσεώς του. Μαζί συγκροτούν ένα πλήρες σχήμα στρατηγικής αλληλεπιδράσεως χαμηλής εντάσεως, στο οποίο ο Φόβος αναστέλλει τη δράση, το Συμφέρον κατακερματίζεται σε μη αποφασιστικά επεισόδια και η Τιμή διαφθείρεται χωρίς να προκαλεί άμεση ρήξη.
Η λογική αυτή δεν είναι αποκλειστικά τουρκική. Ένα συγκριτικό παράδειγμα προσφέρει η Κίνα. Στο παγκόσμιο επίπεδο, το Πεκίνο επεκτείνει την επιρροή του μέσω εργαλείων ήπιας ισχύος και οικονομικής διείσδυσης, όπως η Belt and Road Initiative και τα Ινστιτούτα Comfucius, δημιουργώντας σταδιακά οικονομικές, πολιτικές και στρατιωτικές εξαρτήσεις χωρίς να προκαλεί βίαιες αντιδράσεις. Στην περίπτωση της Ταϊβάν, η στρατηγική της Κίνας γίνεται σαφώς πιο επιθετική, αλλά παραμένει προσεκτικά ρυθμισμένη ώστε να μην υπερβεί το κατώφλι που θα ενεργοποιούσε στρατιωτική σύγκρουση. Πρόκειται για μορφή υπο-ουδικής επιθετικότητας, όπου ο στόχος δεν είναι η ρήξη, αλλά η σταδιακή μεταβολή της ισορροπίας ισχύος, αλλά και της πραγματικότητας, όπως την προσλαμβάνει ο αμυνόμενος.
Με θουκυδίδειους όρους, η σταθερότητα που παράγεται από τέτοιες στρατηγικές είναι απατηλή. Δεν στηρίζεται στην ισορροπία ισχύος, αλλά στην αναβολή της σύγκρουσης για ευθετότερο χρόνο, που διαρκώς αναβάλλεται αναζητώντας καλλίτερη συγκυρία. Όταν η προσβολή της Τιμής συσσωρευθεί σε βαθμό που δεν μπορεί πλέον να απορροφηθεί από τον Φόβο, η μετάβαση από τη χαμηλή ένταση στη ρήξη τείνει να είναι απότομη, ανεξέλεγκτη και συχνά ετεροκαθοριζόμενη.
Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι ο πολιτικός μύθος δεν καταρρίπτεται με επιχειρήματα ή νομικές διαβεβαιώσεις, αλλά με εμπειρική διάψευση. Η αποτροπή δεν παράγεται από την απουσία σύγκρουσης, αλλά από την πειστική δυνατότητά της. Όσο η Ελλάς δεν καθιστά σαφές, στο πεδίο και όχι μόνο στον λόγο, ότι υπάρχουν όρια, των οποίων η παραβίαση θα επιφέρει άμεση και επώδυνη αντίδραση, τόσο το σχήμα της σταδιακής συμπίεσης, το χαλί και το μήλο, θα παραμένει λειτουργικό.
Υπό το πρίσμα αυτό, οι πολιτικοί μύθοι δεν αποτελούν αφηγήσεις του παρελθόντος, αλλά εργαλεία κατανόησης του παρόντος. Και ακριβώς γι’ αυτό, αποκτά τεράστια σημασία ο μύθος που θα επιλέξει ο αμυνόμενος για να επηρεάζει την αντίδρασή του. Στην πολιτική, όπως και στον πόλεμο, δεν είναι μόνο οι υλικές δυνατότητες που καθορίζουν την έκβαση, αλλά και τα αφηγήματα μέσα από τα οποία οι δρώντες ερμηνεύουν τα όριά τους.
Οι πολιτικοί μύθοι, με αυτή την έννοια, δεν είναι φολκλόρ από το παρελθόν. Είναι στοιχεία του πολιτιστικού εποικοδομήματος, που ενσωματώνονται στα μοτίβα στρατηγικού σχεδιασμού και, μέσω αυτών, διαμορφώνουν το μέλλον.