Φόβος, Συμφέρον, Τιμή, και Κυριαρχία στο Κέρας της Αφρικής

Περίληψη

Το δοκίμιο αυτό απαντά στο ερώτημα: «Πώς εκλαμβάνουν την αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ οι διάφοροι γεωπολιτικοί δρώντες;»

Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ εξετάζεται ως ένα αποκαλυπτικό επεισόδιο στις διεθνείς σχέσεις, το οποίο φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η κυριαρχία, η νομιμοποίηση και η ισχύς διαπραγματεύονται σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από πολιτικό κατακερματισμό και στρατηγική συμφόρηση. Αντί να αντιμετωπίζεται η αναγνώριση ως μια κατ’ εξοχήν νομική πράξη, η ανάλυση την προσεγγίζει ως στρατηγικό εργαλείο, που έχει τη δυνατότητα να αποσταθεροποιεί περιφερειακές ισορροπίες, αμφισβητώντας παγιωμένες παραδοχές σχετικά με τα σύνορα και την εξουσία.

Το δοκίμιο ανιχνεύει τις αντιδράσεις σε τρία επίπεδα. Στο τοπικό επίπεδο, η γειτονική Σομαλία αντιλαμβάνεται την αναγνώριση ως συμβολική εξάλειψη της τελευταίας εναπομείνασας αξίωσής της επί της κυριαρχίας, ενώ η Σομαλιλάνδη την ερμηνεύει πρωτίστως ως δημιουργία διπλωματικού προηγουμένου, και όχι ως άμεσο υλικό όφελος. Σε περιφερειακό επίπεδο, οι αντιδράσεις του Τζιμπουτί, της Αιθιοπίας, της Αιγύπτου, της Τουρκίας και επιλεγμένων κρατών του Κόλπου αντανακλούν υπολογισμούς για το εκάστοτε γεωπολιτικό πεδίο ενδιαφέροντος του κάθε δρώντος, διαμορφωμένους από τον συνδυασμό του Φόβου, του Συμφέροντος και της Τιμής. Το Τζιμπουτί φοβάται την περιθωριοποίηση· η Αιθιοπία αξιοποιεί τη στρατηγική αμφισημία· η Αίγυπτος αντιδρά από υπό το κράτος αγωνίας μήπως μετριαθεί ο ρόλος της ως «φύλακα του Σουέζ», η οποία εντείνεται από πιθανές γεωπολιτικές επιπτώσεις στον Νείλο· η Τουρκία υπερασπίζεται την αναδυόμενη σφαίρα επιρροής της στο Κέρας της Αφρικής. Στο συστημικό επίπεδο, οι μεγάλες δυνάμεις διαχειρίζονται το ζήτημα με πραγματισμό, προτάσσοντας τη σταθερότητα, την πρόσβαση και το διπλωματικό προηγούμενο έναντι της δογματικής συνέπειας.

Υποστηρίζεται η άποψη ότι η περίπτωση της Σομαλιλάνδης αποτυπώνει μια ευρύτερη μετάβαση από την άκαμπτη μετα-αποικιακή συνοριακή ορθοδοξία προς μια μορφή ελεγχόμενου κατακερματισμού, όπου η νομιμοποίηση διαπραγματεύεται ολοένα και περισσότερο έναντι αποτελεσματικότητος, παροχής πρόσβασης και στρατηγικής τοποθέτησης, και λιγότερο έναντι της απλώς κληρονομούμενης αναγνώρισης.

Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ προκάλεσε αντιδράσεις που αποκαλύπτουν πολύ περισσότερα για τη δομή των περιφερειακών ανησυχιών και τη διαχείριση της παγκόσμιας ισχύος παρά για την ίδια τη Σομαλιλάνδη. Αυτό που προέκυψε δεν ήταν μια ομοιόμορφη, αλλά μια στρωματοποιημένη αντίδραση, που διαμορφώθηκε από την εγγύτητα, την ευαλοτότητα και τη θέση εκάστου δρώντος εντός της διεθνούς ιεραρχίας. Το επεισόδιο αυτό καταδεικνύει πώς η αναγνώριση δεν λειτουργεί ως μονομερής νομική διαδικασία—όπως είναι στην πραγματικότητα—αλλά ως στρατηγικό μέσο ικανό να διαταράξει παγιωμένες περιφερειακές ισορροπίες.

Σε τοπικό επίπεδο, οι αντιδράσεις ήταν υπαρξιακές. Η Σομαλία απέρριψε την κίνηση αμέσως και κατηγορηματικά, επειδή η μη αναγνώριση αποτελεί τον τελευταίο εναπομείναντα πυλώνα κυριαρχίας για ένα πολιτικό σύστημα του οποίου η αποτελεσματική εξουσία δεν εκτείνεται στη Σομαλιλάνδη και λειτουργεί ελάχιστα εντός του κυριάρχου εδάφους της. Η θέση της Σομαλίας βασίζεται λιγότερο στον έλεγχο και περισσότερο στις διεθνείς συμβάσεις. Οποιαδήποτε παραβίαση του ταμπού που περιβάλλει την αναγνώριση απειλεί να καταρρεύσει το προστατευτικό διπλωματικό κέλυφος που στηρίζει μια φανταστική ενότητα. Υπό αυτή την έννοια, η αναγνώριση δεν αντιπροσωπεύει εδαφική απώλεια για τη Σομαλία – αυτή έχει ήδη πραγματοποιηθεί εδώ και τρεις δεκαετίες – αλλά μια καταστροφή σε συμβολικό επίπεδο.

Η Σομαλιλάνδη, αντίθετα, ερμήνευσε την αναγνώριση από το Ισραήλ όχι ως επίτευξη ενός τελικού στόχου, αλλά ως ρήγμα σε ένα τείχος – το τείχος της διεθνούς απομόνωσης. Ο στόχος δεν ήταν το άμεσο υλικό κέρδος, αλλά η δημιουργία διπλωματικού προηγούμενου: η αργή κατάρρευση της υπόθεσης ότι η αναγνώριση είναι αδύνατη. Το Ισραήλ λειτουργεί εδώ τόσο ως αποφασιστικός προστάτης όσο και ως οδηγός στη διάνοιξη διόδου, αποδεικνύοντας ότι η απαγόρευση είναι πολιτική και όχι οντολογική.

Αυτή η αντίθεση γίνεται πιο ξεκάθαρη όταν εξετάζουμε τη φύση της ίδιας της Σομαλίας. Η Σομαλία ήταν ένα συνθετικό κράτος, που δημιουργήθηκε με την εθελοντική ενοποίησης της Βρετανικής Σομαλιλάνδης και της Ιταλικής Σομαλιλάνδης. Η χρήση του αόριστου χρόνου είναι σκόπιμη. Το πρώην βρετανικό έδαφος έχει διακηρύξει την ανεξαρτησία του και λειτουργεί ως de facto κράτος για περισσότερο από τρεις δεκαετίες. Μέρος του πρώην ιταλικού εδάφους, η Πουντλάνδη, έχει κηρύξει την αυτονομία του. Αυτό που απομένει από τη Σομαλία μοιάζει με ένα μη κράτος: μια κυβέρνηση χωρίς διοικητικό βάθος, χωρίς μονοπωλιακή νόμιμη βία και αποτελεσματικές δημόσιες υπηρεσίες. Η κοινωνική ζωή είναι δομημένη γύρω από φυλετικές, θρησκευτικές και εγκληματικές φατρίες. Στην πράξη, το υπόλειμμα της Σομαλίας εξελίσσεται όλο και περισσότερο σε κράτος-πελάτη (client polity), με την Τουρκία να αναδύεται ως ο κύριος εξωτερικός προστάτης του.

Οι έντονες φυλετικές αντιπαλότητες —χαρακτηριστικό γνώρισμα της Αφρικής του Κέρατος και της νότιας Αραβικής Χερσονήσου—κατέστησαν αδύνατη την κοινή πολιτική ζωή πολύ πριν από την επίσημη κατάρρευση της Σομαλίας. Σε προηγούμενα στάδια —κατά τα τέλη της δεκαετίας του '80—οι φρικαλεότητες που έφτασαν σε βαθμό γενοκτονίας και διαπράχθηκαν από τις κεντρικές αρχές της Σομαλίας (Προεδρία Siad Barré) ιδίως εναντίον του πληθυσμού της Σομαλιλάνδης κατέστησαν οποιαδήποτε επιστροφή στην ενότητα όχι μόνο μη ρεαλιστική, αλλά και ηθικά απίθανη. Η Πουντλάνδη, αν και δεν επιθυμεί να ακολουθήσει την οδό της πλήρους απόσχισης, απορρίπτει εξίσου τον τουρκικό παρασιτισμό και την επιβολή εξωτερικού ναυτικού ελέγχου στις ακτές της Σομαλίας και στον Κόλπο του Άντεν. Εν ολίγοις, ο κατακερματισμός δεν είναι τυχαίος, αλλά δομικός.

Σε αυτό το πλαίσιο, η αντίδραση του Τζιμπουτί ήταν σταθερή και σαφής, αν και αρχικά χωρίς μεγάλη δημοσιότητα. Το Τζιμπουτί δεν ανησυχεί για νομικά ζητήματα, αλλά για την επιβίωσή του. Το κράτος έχει χτίσει τη γεωπολιτική του σημασία γύρω από δύο πυλώνες: τον μονοπωλιακό έλεγχο του θαλάσσιου εμπορίου της Αιθιοπίας και την άντληση μισθωτικών εσόδων από την παρουσία ξένων στρατευμάτων. Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης, και η ανάπτυξη του λιμένος της Μπερμπέρα, απειλεί και τα δύο, εφ΄ όσον οι υποδομές και οι δυνατότητες πολλαπλασιάζονται. Για ένα κρατίδιο όπως το Τζιμπουτί, ο πλεονασμός είναι απειλητικός. Η Αιθιοπία, εν τω μεταξύ, απάντησε με υπολογισμένη αμφισημία. Η στρατηγική λογική είναι απλή: η Αιθιοπία παραμένει δομικά περιορισμένη από την απώλεια της άμεσης πρόσβασης στη θάλασσα και οποιαδήποτε διαφοροποίηση των θαλάσσιων εξόδων αποτελεί εθνική προτεραιότητα. Η Μπερμπέρα προσφέρει μιαν αξιόπιστη εναλλακτική εμπορική διέξοδο και, εξίσου σημαντικό, πιθανή αντιστροφή της επιρροής επί του Τζιμπουτί, του οποίου η μονοπωλιακή θέση έχει από καιρό μεταφραστεί σε πολιτική και οικονομική επιρροή επί της Αντίς Αμπέμπα. Ταυτόχρονα, η ανοιχτή υποστήριξη της αναγνώρισης της Σομαλιλάνδης ενδέχεται να έχει πολιτικό κόστος. Θα διακινδύνευε να προκαλέσει τη Σομαλία, να εχθροποιήσει περαιτέρω την Αίγυπτο και να αναστατώσει άλλους περιφερειακούς παράγοντες που αντιτίθενται στην αναγνώριση και έχουν ήδη καταδικάσει την κίνηση του Ισραήλ. Θα έθετε επίσης την Αιθιοπία σε ένταση με την διαδικαστική ορθοδοξία της Αφρικανικής Ένωσης και με τις δεσμεύσεις στο πλαίσιο της IGAD (Intergovernmental Authority on Development με έδρα το Τζιμπουτί), όπου η εδαφική ακεραιότητα παραμένει κεντρική αρχή, και η ανοιχτή υποστήριξη των αποσχιστικών οντοτήτων αντιμετωπίζεται ως αποσταθεροποιητικό προηγούμενο. Ως εκ τούτου, η Αιθιοπία μεγιστοποιεί τα οφέλη μέσω της αμφισημίας: προετοιμάζει νέα λιμενική πρόσβαση και διαπραγματευτική επιρροή έναντι της Σομαλιλάνδης, αποφεύγοντας παράλληλα μια επίσημη στάση που θα μπορούσε να προκαλέσει διπλωματική κλιμάκωση ή θεσμική απομόνωση.

Σε περιφερειακό επίπεδο, οι αντιδράσεις διαμορφώθηκαν από υπολογισμούς ισορροπίας με συγκεκριμένα διαβήματα με πολιτική στόχευση. Η Αίγυπτος αντιτάχθηκε έντονα στην αναγνώριση. Η αντίρρησή της δεν προήλθε από ανησυχία για την εδαφική ακεραιότητα της Σομαλίας καθ΄ αυτήν. Προήλθε από την αντίληψη ότι η αναγνώριση θα μπορούσε να νομιμοποιήσει μια μελλοντική στρατηγική παρουσία του Ισραήλ κοντά στο θαλάσσιο στενό Bab el-Mandeb, επηρεάζοντας έτσι την ασφάλεια της Ερυθράς Θαλάσσης και, κατ' επέκταση, τη Διώρυγα του Σουέζ — μια ζωτική αρτηρία για την οικονομική και στρατηγική επιβίωση της Αιγύπτου. Η γεωπολιτική των υδάτων του Νείλου ενισχύει αυτή την ευαισθησία, καθώς οι εξελίξεις στο Κέρας της Αφρικής είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με την αντίληψη της Αιγύπτου για την συγκεκριμένη απειλή εκ μέρους της Αιθιοπίας. Με Θουκυδίδειους όρους, η αντίδραση της Αιγύπτου καθοδηγείται κυρίως από τον Φόβο.

Η Τουρκία διετύπωσε ακόμη πιο έντονη αντίρρηση, αν και με διαφορετική λογική. Η Σομαλία αποτελεί το θεσμικό θεμέλιο των εκτεταμένων τουρκικών επενδύσεων, της στρατιωτικής παρουσίας και της πολιτικής επιρροής της Τουρκίας στο Κέρας της Αφρικής. Τα υπολείμματα της Σομαλίας μπορούν να θεωρηθούν ως ένα σχεδόν υποτελές κράτος (client polity). Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης αποδυναμώνει αυτό το θεμέλιο Τουρκικής επικυριαρχίας και δημιουργεί προηγούμενα που προκαλούν δυσάρεστες αναμνήσεις από ανεπίλυτα ζητήματα αλλού, κυρίως στο κατεχόμενο βόρειο τμήμα της Κυπριακής Δημοκρατίας. Εδώ, το Συμφέρον και η Τιμή συγκλίνουν. Η αντίρρηση δεν είναι απλώς αμυντική· αντανακλά μια προσπάθεια να διατηρηθεί ένα περιφερειακό σχέδιο που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη, και να αποτραπεί η εμφάνιση μιας ισραηλινής αντίπαλης παρουσίας σε ένα γεωπολιτικό πεδίο που η Τουρκία θεωρεί ζωτικής σημασίας.

Τα κράτη του Κόλπου δεν επέδειξαν ενιαία στάση. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επέδειξαν δεκτικότητα, σε συνάρτηση με τις λιμενικές τους επενδύσεις όπως η Μπερμπέρα, και τις ευρύτερες φιλοδοξίες τους στην Ερυθρά Θάλασσα. Η Σαουδική Αραβία παρέμεινε επιφυλακτική, δίνοντας προτεραιότητα στη σταθερότητα έναντι του πειραματισμού. Η ισραηλινή στρατιωτική παρουσία στη Σομαλιλάνδη θα εξισορροπούσε εν μέρει τις δυνατότητες των ιρανοκίνητων ανταρτών Χούθι, και έτσι θα ανακούφιζε μέρος του βάρους της Σαουδικής Αραβίας όσον αφορά την ασφάλεια στη νότια Ερυθρά Θάλασσα. Ταυτόχρονα, το Ριάντ παραμένει ανήσυχο με την προοπτική της ισραηλινής προσέγγισης σε μια κρίσιμη θαλάσσια αρτηρία δίπλα στην Αραβική Χερσόνησο. Αυτή η αμφιθυμία αντικατοπτρίζει μια ένταση μεταξύ των βραχυπρόθεσμων συμφερόντων ασφαλείας και της μακροπρόθεσμης στρατηγικής σύνεσης του βασιλείου. Η αρνητική αντίδραση του Κατάρ αντανακλά τη δομή των συμμαχιών του και όχι μια ανεξάρτητη αξιολόγηση, αφού ευθυγραμμίζεται με την Τουρκία, επομένως και με τη Σομαλία. Η Αφρικανική Ένωση ανταποκρίθηκε με διαδικαστική αντίσταση, επικαλούμενη την ιερότητα των μετα-αποικιακών συνόρων — κανονιστική στη μορφή, περιορισμένη στην εφαρμογή και, στην περίπτωση της Σομαλιλάνδης, πρακτικά άσχετη.

Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή χωρίς να ληφθεί υπόψη η ευρύτερη αναδιάρθρωση του στρατηγικού χώρου της Ανατολικής Μεσογείου, της Ερυθράς Θαλάσσης και του Περσικού Κόλπου. Κατά την τελευταία δεκαετία, η θαλάσσια ασφάλεια, οι ροές ενέργειας, η ψηφιακή συνδεσιμότητα και οι εμπορικοί διάδρομοι έχουν προοδευτικά συγχωνεύσει αυτά τα γεωπολιτικά πεδία σε ένα ενιαίο, εκτεταμένο σύστημα, συνδέοντας την Ελλάδα, την Κύπρο, το Ισραήλ και την Αίγυπτο με επιλεγμένους παράγοντες του Κόλπου και, όλο και περισσότερο, με το Κέρας της Αφρικής. Μέσα σε αυτή την αναδυόμενη αρχιτεκτονική, η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης λειτουργεί όχι μόνο ως διπλωματική χειρονομία, αλλά και ως μέσο πρόσβασης και τοποθέτησης κατά μήκος κρίσιμων κόμβων συνδεσιμότητας. Η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ αντιπροσωπεύει έτσι τη νότια προβολή μιας ήδη υφέρπουσας Μεσογειακής λογικής: την ενοποίηση ασφαλών θαλασσίων διαδρόμων και κομβικών εταιρικών σχέσεων που εκτείνονται από την Ανατολική Μεσόγειο μέσω του Σουέζ έως το Μπαμπ ελ Μαντέμπ, με βλέψεις προς τον Ινδο-Ειρηνικό. Είναι ακριβώς αυτή η συστημική ενσωμάτωση – και όχι κάποια άμεση αλλαγή των στρατιωτικών ισορροπιών – που ενισχύει την ευαισθησία της Αιγύπτου, καθώς η κίνηση αυτή φαίνεται να αγγίζει όχι μόνο την πολιτική του Κέρατος της Αφρικής, αλλά και την μακροχρόνια αυτοαντίληψη του Καΐρου ως φρουρού της διεπαφής μεταξύ Ερυθράς και Μεσογείου.

Μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, οι αντιδράσεις καθορίζονταν από τη διαχείριση του συστήματος και όχι από αρχές. Το Ισραήλ επεδίωξε την αναγνώριση ως μέρος μιας ευρύτερης λογικής απόκτησης στρατηγικού βάθους στο Κέρας της Αφρικής, θαλάσσιας ευαισθητοποίησης και επιρροής κοντά στη νότια είσοδο της Ερυθράς, με πιθανή σημασία για μελλοντικούς εμπορικούς διαδρόμους, δηλαδή μια παράλληλη «γαλανή» έκδοση του διαδρόμου IMEC. Η εξισορρόπηση της πίεσης των Χούθι, που προέρχεται από την απέναντι Υεμένη, και η καταστολή της πειρατείας στη Σομαλία είναι πρόσθετα κίνητρα, κυρίως για την εξυπηρέτηση της παγκόσμιας ναυτιλίας. Οι ισχυρισμοί ότι η αναγνώριση συνδέεται με σχέδια μετεγκατάστασης των Παλαιστινίων από τη Γάζα προέκυψαν ως μέρος κατηγοριών που επινοήθηκαν μετά την αναγνώριση και στερούνται οποιασδήποτε αξιόπιστης αποδεικτικής βάσης. Από άποψη ασφάλειας, ο εποικισμός ενός στρατηγικού και λιμενικού ορμητηρίου, με εχθρικούς ή ασταθείς πληθυσμούς θα υπονόμευε, αντί να ενισχύει, την αξία του.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν μια προσεκτική ουδετερότητα, δίνοντας προτεραιότητα στη σταθερότητα και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας σε ένα ήδη υπερφορτωμένο πεδίο (πυκνή ναυσιπλοΐα, πολλές στρατιωτικές βάσεις στο γειτονικό Τζιμπουτί, εγγύτητα με Χούθι). Η Κίνα αντιτάχθηκε σιωπηρά στην αναγνώριση, σύμφωνα με τη δογματική της θέση για την εδαφική ακεραιότητα και τις στρατηγικές επενδύσεις της στο Τζιμπουτί. Η Ρωσσία διατήρησε μια ευκαιριακή αμφισημία, εκμεταλλευόμενη τις ασυνέπειες στις πρακτικές αναγνώρισης της Δύσης, χωρίς να δεσμεύεται σε κάποια θέση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε μια άνευρη, διαδικαστική, προσεκτική στάση, ευθυγραμμιζόμενη με τους κανόνες της Αφρικανικής Ένωσης, αφήνοντας όμως την αναγνώριση, όπως πάντα, στην εθνική διακριτική ευχέρεια των μελών της.

Σε αυτό το πλαίσιο, μια ξεχωριστή κατηγορία παραγόντων αξίζει την προσοχή μας. Πολιτείες όπως η Σομαλιλάνδη, η Ταϊβάν και οι αυτοδιοικούμενες οντότητες των Κούρδων λειτουργούν υπό συνθήκες αποτελεσματικής διακυβέρνησης σε συνδυασμό με αμφισβητούμενη διεθνή νομιμοποίηση. Η Κύπρος, αν και είναι πλήρως αναγνωρισμένο κράτος (εκτός από την Τουρκία), μοιράζεται την εμπειρία της εδαφικής διαίρεσης και της επιλεκτικής εφαρμογής των διεθνών κανόνων. Η αναγνώριση μεταξύ αυτών των κρατικών και ημικρατικών οντοτήτων δεν θα άλλαζε βεβαίως το επίσημο νομικό καθεστώς, αλλά θα προσέφερε σ΄αυτές συμβολική συνεκτικότητα: μια οριζόντια επιβεβαίωση της κερδισμένης κρατικής υπόστασης που βασίζεται στη αποτελεσματική διακυβέρνηση και την ανθεκτικότητα, και όχι μόνο στην δοτή αναγνώριση.

Συνολικά θεωρούμενες, οι αντιδράσεις στην αναγνώριση της Σομαλιλάνδης από το Ισραήλ αποκαλύπτουν μια βαθύτερη πραγματικότητα. Το ζήτημα δεν είναι η ίδια η Σομαλιλάνδη, αλλά η διάβρωση της συναίνεσης σχετικά με τα σύνορα, την αναγνώριση και την τάξη σε μια περιοχή όπου διασταυρώνονται σημεία συμφόρησης, εύθραυστα πολιτικά συστήματα, σφοδρές εθνοφυλετικές ρήξεις, και εξωτερικοί παράγοντες. Οι τοπικοί παράγοντες αντιδρούν από υπαρξιακό φόβο, οι περιφερειακές δυνάμεις από συμφέρον και τιμή, και οι μεγάλες δυνάμεις από σύνεση. Η περίπτωση αυτή απεικονίζει μια μετάβαση από την άκαμπτη μετα-αποικιακή ορθοδοξία προς μια φάση ελεγχόμενου κατακερματισμού, όπου η νομιμότητα διαπραγματεύεται αντί να θεωρείται δεδομένη, και όπου η κυριαρχία επιδιώκεται όχι μέσω της κατάκτησης, αλλά μέσω του ελέγχου της πρόσβασης, των διπλωματικών προηγούμενων, και της αναγνώρισης.

Το ευρύτερο στρατηγικό περιβάλλον στο οποίο εξελίσσεται αυτή η αναγνώριση —που συνδέει την Ανατολική Μεσόγειο, την Ερυθρά Θάλασσα, τον Κόλπο και το Κέρας της Αφρικής— απαιτεί ξεχωριστή εξέταση της συνδεσιμότητας, των διαδρόμων και της διαχείρισης του συστήματος.

Δείτε επίσης: Η νότια Παρυφή της Ευρασίας και η Λογική του Στρατηγικού Βάθους